Nobelova nagrada za hemiju dodijeljena Kaganu i Soaiju
Ovogodišnja Nobelova nagrada za hemiju dodijeljena je francuskom istraživaču Henriju B. Kaganu i japanskom naučniku Kensou Soaiju za revolucionarna dostignuća koja objašnjavaju nastanak molekularne asimetrije presudne za život. Odluku o dodjeli ovog prestižnog priznanja za 2026. godinu saopštila je u srijedu Kraljevska švedska akademija nauka, istakavši njihov doprinos u otkrivanju nelinearnih efekata i autokatalize u asimetričnoj organskoj sintezi.
Tajna nastanka molekularne asimetrije
Rad dvojice naučnika rasvijetlio je višedecenijsku zagonetku homohiralnosti, fenomena u živim sistemima gdje molekuli dosljedno biraju jedan od dva moguća oblika koji predstavljaju ogledalske slike. Poput lijeve i desne šake, pojedini molekuli mogu postojati u dva identična, ali zrcalno suprotna oblika, dok živi organizmi u izgradnji proteina koriste isključivo jedan specifičan oblik aminokiselina.
Predsjednik Nobelovog komiteta za hemiju Hajner Linke naglasio je da su Kagan i Soai ponudili odgovor na hemijsku tajnu stariju od jednog vijeka, odnosno na pitanje kako homohiralnost može da se pojavi spontano, ocjenjujući reakcije koje su razvili kao spektakularne.
Veliki značaj za razvoj lijekova
Osim rješavanja fundamentalnog biološkog pitanja, ovo otkriće ima nemjerljiv praktični značaj za farmaceutsku industriju. Različiti ogledalski oblici istog molekula mogu izazvati potpuno drugačije efekte u ljudskom tijelu, zbog čega je precizna kontrola hemijskih procesa od presudne važnosti pri stvaranju savremenih lijekova.
Hronologija revolucionarnih otkrića
Prekretnicu u istraživanjima napravio je Kagan još 1986. godine, kada je pronašao mehanizam upravljanja hemijskim reakcijama koji je omogućio stvaranje znatno većeg viška jednog oblika nego što se do tada smatralo izvodljivim. Soai je taj koncept dodatno unaprijedio 1995. godine razvojem reakcije sa sposobnošću da stvara isključivo jedan ogledalski oblik, što je, prema podacima akademije, uspješno demonstrirao 2003. godine.
