Partokratski sistem i istorijske lekcije o reformatorima
Pitanje da li partokratski sistem mogu preurediti upravo oni koji njime rukovode predstavlja jednu od ključnih dilema pred kojom se nalazi Republika Srpska. Kroz prošlost se pokazalo da istorijsko pamćenje ne vrednuje dužinu nečijeg boravka na pozicijama moći, nego snagu i trajnost tekovina ostavljenih zajednici, pri čemu istinski preokreti zahtijevaju prevazilaženje uskih ličnih i partijskih interesa.
Iskustva prosvijećenog apsolutizma i reforme u SAD
Pokušaji da se apsolutna vlast upotrijebi za modernizaciju društva zabilježeni su još u Evropi osamnaestog vijeka. Tadašnji vladari poput austrijskog cara Josifa II, pruskog monarha Fridriha II i ruske carice Katarine II koristili su koncentrisanu moć radi unapređenja nauke, obrazovnog poretka, sudstva i privrede, vodeći se načelom rada za dobrobit naroda, ali bez njegovog neposrednog učešća. Iako je osnovna manjkavost takvog modela ležala u zavisnosti od ličnosti vladara umjesto od stabilnih institucija, istorija je zabilježila paradoks u kojem vladar nastoji zauzdati samovolju upravljanja.
Sličan primjer pruža i politička praksa Sjedinjenih Američkih Država iz devetnaestog vijeka, obilježena podjelom državnih funkcija stranačkim poslušnicima. Nakon što je 1881. godine ubijen američki predsjednik Džejms Garfild od strane nezadovoljnog pretendenta na državnu službu, njegov nasljednik Čester Artur, premda ponikao u takvom ambijentu, podržao je Pendeltonov zakon 1883. godine. Tim aktom započeta je izgradnja profesionalnog administrativnog aparata zasnovanog na konkursima i provjeri znanja, čime je potvrđeno da pojedinci izrasli unutar jednog poretka mogu pokrenuti njegovo postepeno preoblikovanje.
Zarobljene institucije i prepreke promjenama
U Republici Srpskoj formalni demokratski procesi često bivaju potisnuti dominacijom stranačkih centrala nad javnim sektorom neposredno nakon okončanja izbora. Kada javna preduzeća i ustanove postanu poluge za namirenje stranačkih potreba i uslovljavanje radnih mjesta, građani gube povjerenje u pravičnost, a stranačka pripadnost počinje da potiskuje znanje, trud i diplome.
Izborni trijumf pruža legitimitet koji otvara mogućnost za suštinsko oslobađanje institucija, uvođenje pune transparentnosti u javnim nabavkama i profesionalizaciju upravljanja. Ipak, osnovna prepreka takvom poduhvatu jeste pitanje koliko su politički predvodnici samostalni u odnosu na finansijske pokrovitelje i interesne krugove stvorene na povlašćenom pristupu javnim dobrima, zbog čega istinska promjena zahtijeva odricanje od monopola moći i kontrolu porijekla imovine.
