Banjalučko oslobođenje 1918. godine i dalje bez dostojnog spomen-obilježja
Iako je banjalučko oslobođenje 1918. godine donijelo kraj dugotrajne represije i progona pod austrougarskom vlašću, sjećanje na ovaj prelomni datum danas se često nalazi u drugom planu, dok brojne zamisli o podizanju spomenika srpskim oslobodiocima nikada nisu sprovedene u djelo.
Uoči obilježavanja godišnjice oslobođenja grada, redovni profesor na Odsjeku za istoriju Filozofskog fakulteta Univerziteta u Banjaluci Borivoje Milošević skrenuo je pažnju na činjenicu da se suština tog istorijskog trenutka nerijetko potiskuje čak i samim izborom riječi. On ukazuje da se u javnom prostoru ustalio izraz „ulazak srpske vojske“, što smatra neodgovarajućim opisom.
Milošević ističe da taj termin nije prikladan u kontekstu tadašnjih dešavanja, naglašavajući da se u samom nazivu manifestacije mora jasno naznačiti kako je riječ o oslobođenju Banjaluke.
Trijumfalan doček nakon proboja Solunskog fronta
Slom Austrougarske i proboj Solunskog fronta polovinom septembra 1918. godine trasirali su put dolasku slobode. Srpska vojska je nakon izuzetno teških stradanja i prelaska preko Albanije oslobodila Srbiju, a potom su njene jedinice zakoračile na tlo Bosne i Hercegovine na poziv novoformiranih narodnih vlasti.
Odredi Druge armije pod komandom vojvode Stepe Stepanovića prešli su rijeku Drinu, a naročite zasluge za oslobađanje Banjaluke imala je Timočka divizija. Dok je Sarajevo dočekalo slobodu 6. novembra, srpski oslobodioci su u Banjaluku stigli 21. novembra. Ulazak u gradove poput Mostara, Sarajeva, Trebinja, Tuzle i Prijedora protekao je mirno i bez borbenih dejstava jer je neprijateljska vojska već bila u potpunom rasulu.
Arhivska dokumentacija i ondašnja glasila bilježe izuzetno srdačne dočeke i praznično raspoloženje stanovništva, pri čemu je radost zabilježena i u pojedinim muslimanskim i katoličkim zajednicama.
Sjećanje na Veleizdajnički proces i teška stradanja
Dolazak srpskih pukova imao je naročito značenje za srpski narod u BiH, koji je tokom ratnog perioda podnosio progone, zatvaranja i masovna deportovanja. Upravo je u Banjaluci vođen čuveni Veleizdajnički proces tokom 1915. i 1916. godine, kada se na optuženičkoj klupi našlo 156 građana, među kojima i dvije žene. Iako je izrečeno šesnaest smrtnih presuda vješanjem, one su nakon diplomatskih pritisaka preinačene u vremenske kazne zatvora.
U redovima oslobodilaca nalazio se i znatan broj dobrovoljaca porijeklom iz Bosne i Hercegovine. Jedni su stupili u srpske i crnogorske redove svojom voljom, dok su drugi prešli na savezničku stranu nakon zarobljavanja na istočnom ratištu, na koje su poslati u austrougarskoj uniformi.
Propale inicijative za spomenik oslobodiocima
Iako se uspomene na žrtve procesa danas čuvaju kroz spomen-krstaču na groblju Sveti Pantelija i obilježje na mjestu nekadašnje zgrade gdje je suđeno optuženima, profesor Milošević smatra da takva rješenja ne ostavljaju snažan utisak na prolaznike niti bude odgovarajuću emociju.
Govoreći o samom datumu oslobođenja, istoričar podsjeća da su postojale tri konkretne zamisli o kojima se intenzivno govorilo u periodu od 2014. do 2018. godine. Predlagana je izgradnja spomenika kralju Petru Prvom Karađorđeviću Oslobodiocu, postavljanje spomenika u čast vojvode Stepe Stepanovića, kao i podizanje jedinstvenog memorijalnog kompleksa posvećenog stradanju naroda i konačnom trijumfu slobode. Ipak, nijedan od tih prijedloga do danas nije zaživio.
Istorijski datum u sjenci potpisivanja Dejtona
Odlukom iz 2019. godine Dan oslobođenja uvršten je među zvanične gradske praznike, ali se istog dana obilježava i parafiranje Dejtonskog mirovnog sporazuma iz 1995. godine. Milošević ocjenjuje da je razumljivo što noviji događaji iz devedesetih privlače više pažnje savremenika, ali upozorava da se time potiskuje pamćenje na Veliki rat.
Zaključuje da, uprkos tome što se gradivo o Prvom svjetskom ratu obrađuje kroz obrazovni sistem, stradanje srpskog naroda u Bosni i Hercegovini i istorijski značaj oslobođenja iz 1918. godine i dalje nemaju mjesto u javnosti kakvo po svojoj važnosti zaslužuju.
