Da li je razmnožavanje u svemiru moguće: Naučnici ukazuju na brojne biološke prepreke
Dok vodeće svemirske agencije razvijaju ambiciozne planove za dugotrajni boravak ljudi na Mjesecu i Marsu, naučna zajednica sve detaljnije istražuje da li je razmnožavanje u svemiru uopšte bezbjedno i biološki izvodljivo u uslovima znatno drugačijim od zemaljskih.
Američka agencija NASA je u maju predstavila detaljan program vrijedan 20 milijardi dolara sa ciljem podizanja stalne baze na Mjesecu, koja bi koristila solarni i nuklearni pogon. Namjera ove agencije jeste da do 2032. godine obezbijedi uslove u kojima bi ljudi boravili u polutrajnom smještaju na lunarnoj površini. Takođe, u pripremi su i planovi za prvu ljudsku ekspediciju na Mars, za koju se procjenjuje da bi putovanje trajalo između sedam i deset mjeseci. Ipak, dugoročni opstanak ljudske vrste izvan matične planete podrazumijeva i potrebu za stvaranjem potomstva, što sa sobom nosi niz do sada nerazjašnjenih prepreka.
Uticaj mikrogravitacije na začeće i embrione
Za razliku od Zemlje, Mjesec i Mars nemaju gustu atmosferu niti snažno magnetno polje, pa su njihove površine neprekidno izložene visokom stepenu svemirskog zračenja, dok je gravitaciona sila znatno slabija. Pored toga, sam boravak na dugotrajnim svemirskim letovima može ostaviti posljedice na ljudski organizam i reproduktivne funkcije.
Doktorka Nikol Mekferson, viša predavačica na Univerzitetu u Adelejdu u Australiji i rukovodilac Grupe za biologiju spermatozoida i embriona u Masonskom centru za muško zdravlje i blagostanje, posvetila se istraživanju ove oblasti. Njen naučni tim je posmatrao kretanje spermatozoida kroz posebno konstruisan lavirint koji oponaša reproduktivni trakt, pod uslovima mikrogravitacije kakvi vladaju u otvorenom svemiru. Rezultati su pokazali da je čak 50 odsto manje spermatozoida uspijevalo da stigne do kraja zadate putanje u poređenju sa kontrolnom grupom pri normalnoj zemaljskoj gravitaciji, što ukazuje na to da je gravitaciona sila ključni oslonac za njihovo pravilno kretanje tokom prirodnog začeća.
Proučavanjem mišjih embriona tokom prva 24 časa njihovog razvoja u uslovima mikrogravitacije zabilježeni su znatno lošiji ishodi i slabije karakteristike ranog embriona. Viši istraživački naučnik u NASA-i, doktor Fati Karuja, napominje da mikrogravitacija direktno utiče na načine na koje se ćelije dijele, organizuju i međusobno komuniciraju, a riječ je o procesima koji su presudni za oplodnju i početni razvoj ploda.
Opasnost od galaktičke radijacije tokom leta
Kao drugi veliki problem izdvaja se radijacija, za koju je poznato da oštećuje zametne ćelije zadužene za stvaranje spermatozoida i jajnih ćelija. Specijalista za aeronautičku medicinu na turskom Univerzitetu zdravstvenih nauka, doktor Abdurahman Engin, objašnjava da galaktičko kosmičko zračenje (GCR) nastaje usljed kosmičkih pojava poput eksplozija supernovih zvijezda. Čestice koje tom prilikom nastaju prodiru kroz oklop letjelica i duboko ulaze u ljudska tkiva.
Engin je istraživao da li bi nivo zračenja tokom hipotetičke trudnoće na putu do Marsa premašio bezbjednosne normative sa Zemlje, te je došao do zaključka da bi trudna astronautkinja tokom šestomjesečnog leta mogla primiti između 90 i 300 milisiverta kumulativne radijacije. Ovaj podatak znatno nadmašuje granicu od pet milisiverta, koliko za profesionalnu izloženost u trudnoći preporučuje američki Nacionalni savjet za zaštitu i mjerenje radijacije.
Tako visoka doza zračenja stvara opasnost od oštećenja DNK strukture u fazama intenzivne diobe ćelija i izgradnje organa. Doktor Engin upozorava da poremećaji u razvoju mogu prouzrokovati spontani pobačaj, zastoj u rastu, urođene nepravilnosti, oštećenja nervnog sistema i povećan rizik od pojave kancera tokom kasnijeg života. Iako napredna zaštita letjelica i pažljivo tempiranje letova prema solarnim ciklusima mogu ublažiti rizike, potpuno blokiranje galaktičkog kosmičkog zračenja izuzetno je teško izvesti.
Hormonski poremećaji i zaštita astronauta
Pored fizičkih i radijacionih uticaja, doktor Karuja ističe da boravak u svemiru narušava hormonsku ravnotežu, raspored spavanja i prirodni cirkadijalni ritam. Svi ovi činioci u kombinaciji mogu negativno djelovati na kvalitet polnih ćelija, kao i na hormone neophodne za pravilan rast fetusa.
Profesor molekularne i celularne biologije na Univerzitetu u Upsali u Švedskoj, Jan Bernd Stukenborg, naglašava da su ova istraživanja neophodna ne samo zbog mogućeg naseljavanja drugih svjetova u budućnosti, već prvenstveno radi zaštite zdravlja astronauta koji već danas borave u svemirskom prostoru i čije su zametne ćelije izložene ovim nepovoljnim uslovima.
