Izložba o ćirilici u Kući Milanovića: Postavka o vijekovima borbe za očuvanje pisma
U banjalučkoj Kući Milanovića večeras u 20.00 časova biće premijerno otvorena izložba o ćirilici pod nazivom „Zabrane i odbrane srpske ćirilice“, koju priređuje Muzej ćirilice iz Rače kod Bajine Bašte. Ova postavka donosi istorijski pregled pritisaka i zabrana kojima je srpsko pismo bilo izloženo od 18. do početka 20. vijeka, sa osnovnim ciljem da kod govornika srpskog jezika osnaži svijest o presudnom značaju ćirilice za nacionalni identitet i kulturu.
Pritisci u Habzburškoj monarhiji i pokušaji asimilacije
Autori postavke su vršilac dužnosti direktora Muzeja ćirilice Aleksandar Milanović i profesor doktor Isidora Bjelaković, koja obavlja i dužnost sekretara Odjeljenja Matice srpske za srpski jezik. Bjelakovićeva je za Srnu objasnila da postavka hronološki prati sudbinu pisma počev od 18. vijeka i reformi školstva u Habzburškoj monarhiji pod vlašću carice Marije Terezije i njenog sina Josifa Drugog. Tada su Karlovačkoj mitropoliji i upraviteljima škola u Južnoj Ugarskoj stizale zvanične naredbe da se ćirilica ukloni iz svih školskih knjiga, osim iz udžbenika vjeronauke, odnosno katehizisa.
Krajem sedamdesetih i tokom osamdesetih godina 18. vijeka, srpski intelektualci i crkveni velikodostojnici, predvođeni Teodorom Jankovićem Mirijevskim, pružili su snažan otpor takvim mjerama. Bjelakovićeva podsjeća da je srpski narod još od Velike seobe trpio teške pritiske jezuita usmjerene ka unijaćenju i pokatoličavanju, a učeni ljudi tog doba shvatili su da bi napuštanje ćirilice značilo gubitak identiteta i potpunu asimilaciju.
Borba u 19. i 20. vijeku i poruka Matije Bećkovića
Pokušaji potiskivanja pisma ponovili su se i tokom 19. vijeka u Sremu, ali su se toj namjeri odlučno suprotstavili Svetozar Miletić i predvodnici Karlovačke mitropolije na narodno-crkvenom saboru. Zabrane su kulminirale u 20. vijeku, u periodu Prvog svjetskog rata, čime se i zaključuje vremenski okvir ove postavke.
Kao završni motiv i moto izložbe poslužile su riječi akademika i književnika Matije Bećkovića, koji je podsjetio da su povremene zabrane tokom tri vijeka dovoljan razlog za svijest o položaju i obavezi čuvanja ovog pisma. Prema riječima Bjelakovićeve, cilj je ukazati na nezamjenjivo mjesto ćirilice u modernoj pismenosti, uz ocjenu da je sve veće prisustvo pisma na natpisima privatnih preduzeća u gradovima ohrabrujući znak da zajednički napori daju rezultate.
Premijera u okviru manifestacije Dani Srbije u Srpskoj
Predstavljanje izložbe u Banjaluci dio je zvaničnog programa manifestacije „Dani Srbije u Srpskoj“. Idejni tvorac Muzeja ćirilice Siniša Spasojević istakao je da će postavka već za vikend biti izložena u Bajinoj Bašti u okviru Dana evropske baštine, nakon čega slijede gostovanja u drugim gradovima.
Muzej ćirilice u Rači kod Bajine Bašte prva je i jedina nacionalna muzejska ustanova u Srbiji i regionu u potpunosti posvećena očuvanju, proučavanju i afirmaciji srpskog pisma. Ovu državnu ustanovu osnovala je Vlada Srbije odlukom na Dan Svetih Ćirila i Metodija, 24. maja 2025. godine, dok je za posjetioce svoja vrata zvanično otvorila u februaru 2026. godine.
