Od miraz do vijeno: Koja je iskonska srpska riječ za bračni dar?
Da li ste se ikada zapitali koja je prava srpska riječ za ono što danas nazivamo mirazom? Iako je ovaj pojam duboko ukorijenjen u svakodnevnom govoru, njegovo porijeklo je arapsko, a izvorni srpski izraz gotovo je pao u zaborav. Odgovor na ovo pitanje krije se u jednom od najstarijih pravnih spisa srpskog naroda.
Riječ miraz potiče iz arapskog jezika, gdje je prvobitno glasila „mirat“ i označavala nasljeđe. Kod nas je ovaj turcizam vremenom dobio specifično značenje – imovinu koju bi djevojka unosila u brak. Međutim, često se pogrešno smatra da je miraz bio finansijska stimulacija da neko oženi kćerku. On je, naprotiv, predstavljao dio porodične imovine koji je kćerka dobijala udajom, odnosno nasljeđe koje se „isplaćivalo“ unaprijed. Služio je kao ekonomska zaštita mlade i kao zalog za početak novog života, a činili su ga namještaj, odjeća, posteljina, ćilimi, novac, stoka i slično.
U Kraljevini Srbiji miraz je, zajedno sa vjeridbom, bio pravna kategorija uređena Srpskim građanskim zakonikom. Danas je bračni ugovor jedini sličan institut. Ipak, mnogo stariji pravni zbornik otkriva nam iskonsku srpsku riječ – vijeno.
Riječ je o knjizi poznatoj pod imenima Zakonopravilo, Nomokanoni ili Krmčija Svetog Save (od riječi krmiti – upravljati). Ovaj sveobuhvatni akt uređivao je čitav niz prava – od crkvenih do imovinskih, porodičnih i nasljednih, a sadrži i elemente koji ga čine državnim ustavom, jednim od najstarijih na svijetu. Oslanjajući se na zakone Romejskog carstva, ali i unoseći autentične srpske pravne institute, Sava Nemanjić je kodifikovao ovaj pravni akt koji je bio uslov za dobijanje autokefalnosti Srpske crkve. U narodu poznat kao „knjige starostavne“, Zakonopravilo se u različitim srpskim krajevima koristilo kao izvor crkvenog i narodnog prava sve do 19. vijeka.
Od 11 sačuvanih prepisa, najstariji su Ilovički, Raški i Sarajevski. Sarajevski prepis datira iz 14. vijeka i upravo su ga, prilikom prevođenja i prilagođavanja savremenom srpskom jeziku, monasi manastira Dobrunska rijeka kod Višegrada suočili sa dilemom. Držeći se načela razumljivosti, vjernosti izvoru i izbjegavanja tuđica, morali su da naprave kompromis.
„Danas, za neke izraze, bukvalno nismo mogli da ostanemo pri onim izvornim iz Zakonopravila, jer niko ne bi znao o čemu govorimo. Vijeno, na primjer, uzeli smo turcizam – miraz, svi znaju šta je miraz, vijeno ne. Jedno od pravila nam je bilo da ostanemo pri srpskim izrazima, osim onde gdje je kompromis bio neophodan“, objašnjava Gavrilo, jeromonah manastira Sveti Nikolaj, jedan od monaha koji su sedam godina prevodili Sarajevski prepis Zakonopravila.
Korijen riječi vijeno isti je kao i kod riječi vijenac. Vijenac je glavni svadbeni simbol, danas oličen u zlatnoj kruni koju mladenci nose u crkvi, dok je vijeno svadbeni dar koji potvrđuje sklopljeni savez. Moguće je da je dar bio – uvijen u nešto, otuda i naziv.
Kasnije se značenje riječi proširilo na dva pojma: svadbene darove koje bi donijela mlada, ali i na imovinu koju joj muž daruje, kojom on ne može slobodno raspolagati. To je bilo obezbjeđenje koje ostaje ženi ako udovi ili dođe do razvoda. Preovlađivanje riječi miraz i nestanak vijena ukazuje da je pod turskim uticajem bračni ulog muža iščezao, a ostalo je samo „finansijsko obezbjeđenje“ koje je žena dobijala od svoje porodice.
Izvor: Glas Srpske