Boj na Deligradu: Ustanici odbili napad 55.000 Turaka
Boj na Deligradu, vođen u septembru 1806. godine, donio je Karađorđevim ustanicima jednu od najvećih pobjeda u Prvom srpskom ustanku. Iako je turska vojska bila znatno brojnija, srpski ratnici su uspješno odbranili utvrđenje koje je predstavljalo ključnu prepreku na putu prema Beogradu.
Utvrđenje na ulazu u Đuniski tesnac
Velika turska ofanziva na ustaničku Srbiju pripremana je po nalogu Visoke porte, pa je Karađorđe još ranije naložio da se zapriječe najvjerovatniji pravci neprijateljskog nadiranja. Jakovu Nenadoviću povjereno je da čuva pravac iz Bosne, dok je vojvoda Milenko Stojković trebalo da spriječi udar iz Vidina. Glavni napad očekivan je sa juga, iz pravca Niša, zbog čega je početkom 1806. godine počela izgradnja utvrđenja na ulazu u Đuniski tesnac, između Aleksinca i Ražnja.
Važnu ulogu u tome imao je Vuča Žikić, poznat i kao Džikić, bivši austrijski kapetan koji je čin stekao tokom Kočine krajine. Odrekao se mirnog života u Sremu i austrijske penzije kako bi pomogao ustanicima, a pridružili su mu se brat Jovan i unuk. Zahvaljujuci njegovom umijeću, podignuto je utvrđenje sa devet šančeva i četiri bastiona, sa velikim podzemnim skladištima za municiju, hranu i vodu. Sa Smederevske tvrđave dopremljena su četiri topa, dok su ispred bedema iskopani duboki opkopi sa preprekama. Na suprotnoj strani Morave izgrađen je i šanac Topoljak.
Brojno nadmoćna turska vojska
Za komandanta napada na Srbiju Visoka porta odredila je skadarskog pašu Ibrahima Bušatlija. On je raspolagao sa oko 55.000 vojnika i 14 topova, dok je na srpskoj strani na tom potezu bilo do 37.000 ljudi. Vidinski uzurpator Pazvanoglu izbjegao je učešće u pohodu, a slično je postupio i turski zapovjednik Negotina Redžep-aga. Sa istoka je na ustanike nastupio samo Jusuf-paša sa oko 4.000 ljudi, ali ga je vojvoda Milenko Stojković potukao i natjerao u bijeg.
Ibrahim-paša Bušatli pokrenuo se iz Niša krajem juna, a pred Deligrad su njegova prednja odjeljenja stigla sredinom jula. Čarke su počele 16. jula, a potom su uslijedili svakodnevni napadi na srpske položaje. Krajem jula ustanici Petra Dobrnjca i Mladena Milovanovića, koji se vratio sa Topljaka, ispadom u tursku pozadinu potukli su pomoćne snage Šait-paše. Sredinom avgusta Bušatli je dobio pojačanja iz Rumelije, a istovremeno je na Deligrad stigao Karađorđe sa oko 10.000 ratnika i preuzeo komandu.
Odlučujući okršaj 3. septembra
Presudne borbe vođene su 3. septembra 1806. godine, kada su Turci izveli masovni frontalni napad. Cjelodnevni okršaj završen je bez turskog uspjeha. Istog dana predvečer, Stanoje Glavaš je sa 2.500 pušaka i 500 konjanika, preko Kruševca i Jastrepca, zauzeo Prokuplje i time ugrozio Niš. Pošto je za to saznao, Ibrahim-paša je odlučio da se povuče prema Nišu, što je značilo da su ustanici odbranili Deligrad.
Nakon toga je, na zahtjev Turaka, dogovoreno primirje u Lomu. Deligrad nikada nije pao u turske ruke sve do gušenja Prvog srpskog ustanka u jesen 1813. godine. Tvorac utvrđenja, kapetan Vuča Žikić, poginuo je u borbi protiv Turaka u aprilu 1807. godine, dok se Ibrahim-paša Bušatli osramoćen vratio u Skadar, gdje je umro 1810. godine u 34. godini.
Spomen-hram na Deligradu
U znak sjećanja na srpske ratnike pale za oslobođenje od Karađorđevog ustanka do 1918. godine, zalaganjem kralja Aleksandra Karađorđevića, od 1930. do 1933. godine na mjestu glavnog šanca podignut je spomen-hram posvećen Svetim arhangelima Mihailu i Gavrilu.