Novo političko nasljeđe Milorada Dodika i raspodjela uloga
Dugogodišnji politički procesi u Republici Srpskoj doveli su do stanja u kojem se sve češće otvara pitanje kako će funkcionisati sistem i da li novo političko nasljeđe Milorada Dodika donosi jačanje poretka ili samo prenošenje ličnog autoriteta na uži krug saradnika.
Nakon skoro dvije decenije tokom kojih je pobjeđivao suparnike, nadigravao međunarodne predstavnike i upravljao ključnim tokovima, Dodik je uspio da uvjeri znatan dio javnosti da politička sudbina Republike Srpske počinje i završava sa njim. Upravo u toj činjenici ogleda se i suštinski nedostatak takvog sistema. Ukoliko politička zajednica i poslije toliko godina vladavine osjeća strah od njegovog odlaska, to pokazuje da nisu izgrađene snažne institucije, već zavisnost. Ako entitet ne može funkcionisati bez jednog čovjeka, onda je tokom njegove vlasti postao slabiji nego što zvaničnici priznaju, a ako može, višegodišnja tvrdnja o njemu kao jedinoj brani opstanka predstavljala je sredstvo za političku mobilizaciju i očuvanje vlasti.
Raspodjela uloga unutar vladajuće strukture
Zbog toga ključno pitanje pred Republikom Srpskom nije ko će ga formalno naslijediti, već šta ostaje poslije njega. Suština je u tome hoće li ostati organi sposobni da samostalno donose odluke ili sistem pojedinaca čija moć počiva isključivo na njegovoj saglasnosti. Personalizovani modeli vlasti rijetko stvaraju jednog nasljednika, već uloge nekadašnjeg vođe dijele između više ljudi, pri čemu osnivač poretka zadržava konačnu riječ.
Takav raspored snaga već se nazire na političkoj sceni. Siniša Karan preuzeo je funkciju prelaznog predsjednika, dok Savo Minić ulazi u novu izbornu trku kao kandidat SNSD-a za predsjednika Republike Srpske. Željka Cvijanović ostaje najiskusnije diplomatsko lice stranke, dok Igor Dodik, kao organizacioni sekretar SNSD-a i nosilac liste u izbornoj jedinici Banja Luka, postepeno ulazi u samo središte partijske moći. Dodika bi tako mogao naslijediti svojevrsni politički konzorcijum u kojem jedni imaju funkciju, drugi međunarodni legitimitet, a treći partijsku infrastrukturu, dok on ostaje vrhovni arbitar njihovih odnosa.
Kako je građen model lične vlasti
Ovakva preraspodjela ne znači oslobađanje institucija od ličnog uticaja, već pokušaj da se lična vlast rutinizuje kroz pravila, funkcije i nasljedna prava kako bi sistem opstao i poslije njegovog povlačenja. Suštinu tog modela čini poistovjećivanje vođe sa Republikom, stranke sa institucijama, a političke odanosti sa patriotizmom. U takvom poretku kritika vlasti lako se proglašava napadom na Republiku Srpsku, dok se svaki potez vođe predstavlja kao izraz nacionalnog interesa.
Vremenom je došlo i do privatizacije samog pojma odbrane Republike Srpske. Kada su protiv lidera uvođene sankcije, javnosti je plasirano da su one uperene protiv Republike, a kada je gubio mandat, njegova lična sudbina prikazivana je kao pitanje opstanka cjelokupnog entiteta. Institucije su tako pretvorene u politički štit umjesto da budu korektiv. Narodna skupština donosila je zakone koji su podizali političku temperaturu, da bi ih potom povlačila kada bi cijena konfrontacije postala previsoka. Referendumi su najavljivani, odlagani i ponovo pokretani, dok je učešće na izborima prvo odbacivano, a potom predstavljano kao patriotska obaveza, čime je održavan politički ciklus stalne proizvodnje kriza.
Cijena koju plaćaju institucije i izborni proces
Najveću cijenu takve politike plaćaju same institucije Republike Srpske. Kada se odluke donose izvan institucionalnih okvira, funkcije predsjednika, premijera, ministara i poslanika gube autoritet i svode se na sprovođenje naloga partijskog centra, zbog čega sistem ostaje nesposoban da radi bez direktnog signala sa vrha. Dugogodišnja negativna selekcija u personalizovanoj partiji dovela je do toga da SNSD ima potencijalne nasljednike, ali ne i ličnost koja bez liderove podrške može ponijeti puni autoritet, s obzirom na to da se politička samostalnost tretirala kao prijetnja.
Posebno pitanje otvara uvođenje porodičnog elementa kroz ulazak Igora Dodika u vrh partijskog rukovodstva, što pokreće dilemu da li je SNSD politička organizacija članstva ili imovina koja se prenosi na narednu generaciju. Istovremeno, u završnom izvještaju o prijevremenim predsjedničkim izborima, posmatračka misija ODIHR ukazala je na zloupotrebu javnih resursa, pritiske na zaposlene u javnom sektoru, kao i na izrazitu prednost kandidata vlasti.
