Gamal Abdel Naser i Suecki kanal: Istorijski potez egipatskog vođe
Nekadašnji egipatski predsjednik Gamal Abdel Naser ostao je upamćen kao državnik čije su odluke pedesetih godina prošlog vijeka uzdrmale dotadašnji međunarodni poredak i direktno uticale na geopolitičke odnose. Nakon što je preuzeo vođenje države poslije obaranja monarhije, Naser je svojim postupcima postao jedan od najistaknutijih simbola arapskog svijeta i važan partner jugoslovenskog rukovodstva, mada je njegova vladavina imala i autoritarne crte, uz kasniji težak poraz u sukobu sa Izraelom 1967. godine.
Prekretnica na međunarodnoj sceni dogodila se u ljeto 1956. godine. Na Brionima su se 18. i 19. jula sastali Josip Broz Tito, indijski premijer Džavaharlal Nehru i egipatski lider Naser, a američki diplomatski izvještaji potvrđuju da je Vašington pomno pratio ovo povezivanje zemalja koje nisu željele svrstavanje uz vodeće blokove. Samo sedam dana poslije razgovora na Jadranu, Naser je 26. jula u Aleksandriji saopštio odluku o nacionalizaciji kompanije koja je upravljala Sueckim kanalom. Potez je uslijedio nakon što su Sjedinjene Američke Države i Velika Britanija povukle finansijsku podršku za izgradnju Asuanske brane, pa je Kairo odlučio da ključnu pomorsku saobraćajnicu stavi pod kontrolu države.
Tajni dogovor u Sevru i vojna intervencija
Oduzimanje kontrole nad strateškim prolazom između Sredozemnog i Crvenog mora navelo je London i Pariz na pripremu vojnog odgovora. U oktobru 1956. predstavnici Velike Britanije, Francuske i Izraela tajno su se okupili u Sevru kod Pariza, gdje su 24. oktobra parafirali plan napada. Prema tom dokumentu, Izrael je trebao prvi da krene u napad na Sinajsko poluostrvo 29. oktobra, nakon čega bi evropske sile uputile ultimatum objema stranama tražeći povlačenje sa kanala. Kako se očekivalo da Egipat zahtjev odbaci, time je pripremljen izgovor za oružanu intervenciju.
Dogovoreni scenario počeo je da se ostvaruje napadom Izraela, a potom je 31. oktobra uslijedilo anglo-francusko bombardovanje egipatskih položaja i iskrcavanje trupa kod Port Saida. Iako vojska Egipta nije imala snagu da zaustavi udružene napadače, situacija se preokrenula na političkom polju.
Diplomatski pritisak i povlačenje trupa
Ključni preokret nastao je reakcijom Vašingtona, jer administracija predsjednika Dvajta Ajzenhauera nije podržala poteze svojih evropskih saveznika. SAD su se u Ujedinjenim nacijama založile za osudu invazije i tražile prekid vatre, dok je istovremeno i Sovjetski Savez uputio prijetnje intervencijom. Suočeni sa snažnim međunarodnim pritiskom, Britanci, Francuzi i Izraelci bili su primorani da obustave akciju i povuku jedinice, pa je Suecki kanal ostao pod kontrolom Egipta. Ovaj ishod ozbiljno je poljuljao britanski i francuski uticaj, u Londonu je ostavku podnio premijer Entoni Idn, a Naser je zabilježio ogroman politički trijumf u arapskim zemljama.
Uloga u Pokretu nesvrstanih i regionalne ambicije
Bliski odnosi koje su razvili Tito i Naser imali su dalekosežne posljedice po globalnu diplomatiju. Na prvom samitu Pokreta nesvrstanih, održanom u Beogradu od 1. do 6. septembra 1961. uz učešće 25 država, Naser i Tito su, zajedno sa Nehruom, Kvameom Nkrumahom i Sukarnom, zabilježeni kao osnivači te asocijacije. Naredna velika konferencija organizovana je 1964. u Kairu, čime je potvrđena čvrsta veza Jugoslavije i Egipta.
Egipatski predsjednik težio je i širem ujedinjenju arapskih naroda, pa su Egipat i Sirija 1958. godine formirali Ujedinjenu Arapsku Republiku, ali je ta zajednica opstala samo do 1961. godine kada je došlo do istupanja Sirije. Naser je preminuo 28. septembra 1970. u 52. godini, ostavivši iza sebe burno istorijsko nasljeđe i zemlju znatno izmijenjenu u odnosu na vrijeme u kojem je započeo politički put.
