Pravo na srpski jezik u FBiH često ostaje samo na papiru
Iako ustavne odredbe garantuju jednakost svih konstitutivnih naroda, pravo na srpski jezik u FBiH i dalje se u praksi suočava sa ozbiljnim preprekama, zbog čega mnogi učenici srpske nacionalnosti nemaju priliku da nastavu pohađaju na maternjem jeziku niti da uče ćiriličko pismo.
Statistika i demografski pad srpskog stanovništva
Prije izbijanja ratnih sukoba početkom devedesetih godina prošlog vijeka, na prostoru današnje Federacije BiH živio je znatan broj Srba, od čega oko 150.000 u Sarajevu i više od 20.000 u Mostaru. Popis stanovništva iz 2013. godine zabilježio je tek nešto više od 56.000 Srba, odnosno približno 2,55 odsto ukupne populacije tog entiteta, dok procjene organizacija za zaštitu srpskih prava govore da je taj broj danas pao i ispod 40.000. Podaci Odbora za zaštitu prava Srba u FBiH pokazuju i da su čak 163 nekada većinski srpska naselja prema popisu iz 2013. godine ostala potpuno pusta.
Srpska zajednica danas je u većem broju prisutna uglavnom u povratničkim opštinama kao što su Drvar, Bosansko Grahovo, Glamoč i Bosanski Petrovac. Međutim, povratnici se u tim sredinama i dalje bore sa ekonomskim teškoćama i imovinskim pitanjima, dok se u obrazovanju njihova prava često ignorišu, naročito u sredinama gdje Srbi čine izrazitu manjinu.
Borba za nacionalnu grupu predmeta
U većini kantona djeca srpske nacionalnosti prinuđena su da slušaju predavanja na hrvatskom ili bosanskom jeziku. Nadležna ministarstva često uslovljavaju uvođenje nastave minimalnim brojem učenika, a izražen je i problem nedostatka udžbenika i nastavnog kadra. Ipak, pojedini pomaci su zabilježeni u Kantonu deset, gdje je u Glamoču omogućeno izučavanje nacionalne grupe predmeta.
Srpski delegat u Domu naroda Parlamenta Federacije BiH Goran Broćeta naglasio je da se ustavne odredbe o konstitutivnosti na terenu često ne sprovode. Kako je istakao, u Unsko-sanskom kantonu zabilježeni su slučajevi gdje se u đačkim svjedočanstvima navodi srpski jezik, iako su djeca slušala nastavu na bosanskom. Broćeta je naveo da se nakon Glamoča planira nastavak zalaganja za ostvarivanje ovih prava u Bosanskom Petrovcu, Sanskom Mostu, Odžaku i Mostaru, te dodao da bi se manjak prosvjetnog kadra mogao riješiti angažovanjem nezaposlenih nastavnika iz Republike Srpske.
Ustavne odluke bez primjene u praksi
Odluka Ustavnog suda FBiH iz 2018. godine, kojom je naloženo obezbjeđivanje konstitutivnosti Srbima i ravnopravnosti srpskog jezika i ćirilice u Hercegovačko-neretvanskom, Zapadnohercegovačkom i Posavskom kantonu, u praksi još nije zaživjela. Na problem nemogućnosti izučavanja maternjeg jezika i pisma u federalnim školama Odbor za zaštitu prava Srba u FBiH ranije je ukazao i otvorenim pismom upućenim domaćim institucijama i stranim ambasadama, a pitanje položaja srpskog naroda uvršteno je i u Deklaraciju usvojenu na Svesrpskom saboru u junu 2024. godine.
