Hapšenja i progoni Branka Ćopića: Od ustaškog kazamata do komunističkih pritisaka
Hapšenja i progoni Branka Ćopića obilježili su život proslavljenog književnika čak i u njegovom rodnom zavičaju, gdje je tražio utočište u prelomnim istorijskim trenucima. Iako su Hašani za njega predstavljali simbol spokoja i prostor kome je čeznuo da se vrati u poznim godinama, upravo je pod Grmečom u dva navrata bio lišen slobode.
Spasavanje od ustaškog noža u Bosanskoj Krupi
Nakon propasti Kraljevine Jugoslavije, Ćopić se vratio u rodno selo, ali su ubrzo stigle dubovičke ustaše koje su ga privele zajedno sa bratom od ujaka Ratkom. Zatočen je u Sokolskom domu u Bosanskoj Krupi, objektu koji je tada služio kao kazamat za Srbe. Od sigurne smrti spasila ga je majka Soja, koja je logorniku Murdbegoviću predala cjelokupan novčani iznos koji je Branko 1940. godine dobio od Kraljevske akademije nauka i umjetnosti za Rakićevu nagradu. Kada su ustaške snage istog dana ponovo došle po njega, pisac se već sklonio u grmečke šume.
Sumnjivo stvaralaštvo i doušnici nove vlasti
Druga bura uslijedila je 1957. godine u domu ujaka Jandrije Novakovića, dok je Ćopić radio na komediji „Odumiranje međeda“. Djelo u kome je kroz prizmu izbora u maloj opštini ismijao korupciju i prikrivanje troškova privuklo je pažnju tadašnjeg režima. Učitelj iz Potkalinja, poslat u ulogu doušnika, uspio je da pod okriljem noći uzme rukopis na čitanje i odnese ga u Bosansku Krupu. Već idućeg jutra policija je privela pisca, sprovela ga, a potom uputila za Beograd.
Partijska istraga i podrška iz rodnog sela
Nakon saslušanja, podružnica Saveza komunista pri beogradskom udruženju književnika pokrenula je disciplinski postupak, zatraživši ocjenu partijaca iz piščevog rodnog mjesta. Dok su mnogi mještani iznijeli optužbe, partijski sekretar Petar Stojisavljević odbio je da ga tereti, naglasivši Ćopićev značaj u ratnom periodu i poslavši pozitivno mišljenje. Zbog tog čina pisac je do kraja života u svom stanu čuvao namještaj posvećen upravo Stojisavljeviću.
Pritisci, izolacija i tragičan odlazak
Iako je dobijao priznanja, bio biran u članstvo SANU i nagrađen Njegoševom nagradom za zbirku „Bašta sljezove boje“, književnik je decenijama bio izložen prismotri i kritikama pojedinaca iz vrha poretka. Nakon romana „Gluvi barut“, optužbe su eskalirale, a pozorišni komadi povlačeni sa repertoara. Suočen sa neprestanim pritiscima, Ćopić je okončao život 26. marta 1984. godine skokom sa Brankovog mosta u Beogradu, ostavivši iza sebe neizbrisivo književno nasljeđe.
