Velika Adrija: krečnjak Dinarida taložio se u plitkom moru kontinenta koji je potonuo pod Evropu
Sivi krečnjak koji se pruža od Istre preko Hercegovine do Crne Gore nastajao je milionima godina u plitkom moru na prostoru koji geolozi nazivaju Velika Adrija. Taj komad kopna, po veličini uporediv s Grenlandom, najvećim dijelom potonuo je pod Evropu, a na površini su ostali samo njegovi gornji slojevi, ugurani u planinske lance.
Priča o izgubljenom kontinentu nije nova, ali je detaljna rekonstrukcija u jednom modelu objavljena tek 2019. godine, a iz nje se najbolje vidi šta od tog prostora i danas stoji pod nogama ljudi na Balkanu.
Kontinent veličine Grenlanda nestao pod Evropom
Prema autorima tog rada, Velika Adrija se kao zasebna cjelina počela izdvajati prije otprilike 240 miliona godina, u trijasu, kao izdanak sjevernog dijela Afrike. Prije nekih 140 miliona godina imala je približno veličinu Grenlanda. Kada se sudarila s Evropom, najveći dio njene ploče, debeo oko 100 kilometara, potonuo je u Zemljin plašt, a seizmički talasi i danas prate taj komad sve do dubine od oko 1.500 kilometara.
Na površini je od Velike Adrije ostala samo uska traka koja vodi od Torina preko Jadranskog mora do pete italijanske čizme. Ostalo je ili potonulo ili je, kako navode geolozi iz Utrechta, ostrugano s vrha ploče i nagurano u Alpe, Apenine, planine Balkana, Grčke i Turske.
Rekonstrukcija i baza od 2.300 lokacija
Model je 2019. u časopisu Gondwana Research predstavio tim koji je predvodio Douwe van Hinsbergen s Univerziteta u Utrechtu, uz geologe iz Osla i Züricha. Oni su pratili kretanje ploča na prostoru Mediterana unazad 240 miliona godina, a u radu su koristili i bazu sa oko 2.300 lokacija na kojima su rađena paleomagnetna mjerenja.
Posao je trajao godinama, jer Mediteran obuhvata više od 30 država, a svaka ima svoju geološku službu i svoje karte. Iz tog mozaika izašla je slika kontinenta koji leži u komadima ispod Balkana.
Krečnjak debeo i do pet kilometara
Za nas je najzanimljiviji upravo gornji sloj, debeo nekoliko kilometara. Hrvatski geolozi Igor Vlahović, Josip Tišljar, Ivo Velić i Dubravko Matičec opisali su 2005. u časopisu Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology Jadransku karbonatnu platformu, nekadašnje plitko more u kojem su se taložili krečnjaci i dolomiti. Tu platformu smještaju na prostor Adrije, koju nazivaju i afričkim izdankom.
Naslage koje pripisuju toj platformi nastajale su oko 125 miliona godina, od kraja rane jure do kraja krede. Debele su između 3.500 i 5.000 metara, a cijeli karbonatni niz u hrvatskom dijelu krških Dinarida mjestimično prelazi i osam kilometara. Ostaci platforme danas su vidljivi u Italiji, Sloveniji, Hrvatskoj, Bosni i Hercegovini, Crnoj Gori, Srbiji i Albaniji, na pojasu dugom skoro 700 kilometara i širokom od 80 do 200 kilometara.
Zašto krš ima jame, ponore i podzemne rijeke
Krečnjak se otapa u vodi koja sadrži ugljičnu kiselinu, pa kiša kroz hiljade godina širi pukotine u jame, ponore i pećine. Zato Vjetrenica, vrelo Bune i brojne ponornice Hercegovine postoje baš na kamenu koji se nekada taložio na morskom dnu. Dinaridi su, prema istom radu, konačno izdizanje doživjeli u oligocenu i miocenu, prije desetina miliona godina.
Van Hinsbergen je u izjavi za univerzitet to opisao slikovito: zaboravite Atlantidu, jer turisti svake godine ljetuju na izgubljenom kontinentu, a da to i ne znaju.
Šta je pouzdano, a šta je model
Glavne crte priče o Adriji geolozi poznaju decenijama. Novo je bilo to što je detaljna rekonstrukcija prvi put napravljena u jednom modelu, u programu GPlates. Tačni obrisi kontinenta i vrijeme pojedinih faza rezultat su modela i mijenjaće se kako budu stizali novi podaci.
Sami autori ističu da je ta regija geološki haos: sve je savijeno, polomljeno i naslagano, za razliku od Himalaja, gdje se velike rasjedne linije mogu pratiti više od 2.000 kilometara.
