Vremeplov za 19. oktobar: Događaji koji su mijenjali tok istorije
Kroz istorijski vremeplov za 19. oktobar podsjećamo na značajne ličnosti, sudbonosne političke prekretnice i naučna dostignuća koja su obilježila ovaj dan kroz vijekove.
Odlazak engleskog monarha i satiričara Svifta
Na današnji dan 1216. godine preminuo je engleski kralj Džon Bez Zemlje, mlađi sin Henrija Drugog. Tokom svoje vladavine bio je primoran da 1215. godine prihvati zahtjeve plemstva i potpiše čuvenu Veliku povelju sloboda, akt kojim su sužena vladarska ovlašćenja i postavljeni temelji javnog prava i ustavnosti u Engleskoj.
Istog datuma, 1745. godine, umro je Džonatan Svift, engleski književnik irskog porijekla i oštar kritičar mana tadašnjeg društva. Njegovo najpoznatije djelo, „Guliverova putovanja“, poslužilo je kao britka satira prilika u Engleskoj kroz prikaz fiktivnih svjetova patuljaka, divova i komičnih učenjaka. Iza sebe je ostavio i satirične spise „Bitka knjiga“, „Priča o buretu“, kao i politička „Suknareva pisma“.
Napoleonovi krahovi i rođenje kralja Nikole
Oktobar 1812. godine donio je težak udarac francuskom caru Napoleonu Prvom Bonaparti, koji je bio prisiljen da naredi napuštanje Moskve i otpočne povlačenje iz Rusije. Slom ovog pohoda pred trupama pod vođstvom feldmaršala Mihaila Ilarionoviča Kutuzova označio je početak pada Napoleonovog carstva. Tačno godinu dana kasnije, 19. oktobra 1813, združene snage Rusije, Pruske i Austrije ušle su u Lajpcig, čime je pobjedonosno okončana trodnevna „Bitka naroda“, a poraženi Napoleon bio prinuđen da se povuče preko Rajne i ubrzo abdicira.
U Crnoj Gori je 1841. godine rođen kralj, pisac i vojskovođa Nikola Prvi Petrović Njegoš. Državom je upravljao gotovo šest decenija, tokom kojih je Crna Gora teritorijalno udvostručena i stekla međunarodno priznanje. Za kneza ga je 1860. proglasila Skupština glavara, dok je kraljevsku titulu nosio od 1910. do 1918. godine, tijesno sarađujući sa Srbijom u borbi za očuvanje nezavisnosti. Poslije austrougarskog napada u Prvom svjetskom ratu sklonio se u Francusku u januaru 1916, gdje je preminuo 1921. Velika narodna skupština u Podgorici smijenila ga je 26. novembra 1918. i donijela odluku o prisajedinjenju Crne Gore Srbiji. Autor je pjesme „Onamo, ‘namo“ i stihozborja „Balkanska carica“, a njegovi i posmrtni ostaci kraljice Milene prenijeti su na Cetinje u oktobru 1989. godine.
Od afere Drajfus do pionira filma i Kolarca
Godine 1859. rođen je francuski oficir jevrejskog porijekla Alfred Drajfus, žrtva montiranog procesa iz 1894. u kojem je, na temelju spornih grafoloških tvrdnji, osuđen na doživotno zatočeništvo na zloglasnim Đavolskim ostrvima u Francuskoj Gijani pod optužbom za špijunažu u korist Njemačke. Nakon što je slavni pisac Emil Zola objavio pismo „Optužujem“, kapetan Drajfus je 1906. godine u potpunosti rehabilitovan i unaprijeđen u čin majora.
Francuski hemičar Ogist Limijer rođen je 1864. godine. Zajedno sa bratom Lujem konstruisao je prvu filmsku kameru, pokrenuo fabriku fotografske opreme u Lionu i razvio postupak snimanja u prirodnom koloru. Braća su 28. decembra 1895. u Parizu priredila prvu projekciju na planeti, prikazavši ostvarenja „Ulazak voza u stanicu“ i „Radnici izlaze iz fabrike“.
U australijskom Novom Južnom Velsu 1872. godine pronađen je „Holtermanov grumen“, ploča škriljca mase 235,14 kilograma koja je sadržavala 82,11 kilograma čistog zlata, što predstavlja najveći nalaz tog plemenitog metala. Tri godine kasnije, 1875, preminuo je engleski istraživač i fizičar Čarls Vitston, konstruktor „Vitstonovog mosta“ za budžet električnog otpora i začetnik telegrafije.
Književnik Migel Anhel Asturijas, nobelovac iz Gvatemale i velikan magijskog realizma, rođen je 1899. godine. U djelima kao što su „Gospodin predsjednik“, „Gvatemalske legende“ i „Kukuruzni ljudi“ oslikao je društvene nevolje i usprotivio se vojnim diktaturama u Centralnoj Americi. Među piscima rođenim na ovaj datum je i autor špijunskih romana Džon Le Kare (Dejvid Džon Mur Kornvel), rođen 1931. godine, poznat po djelima poput „Špijun koji se sklonio u zavjetrinu“ i „Mali grad u Njemačkoj“.
Prvi svjetski rat donio je 1915. godine objavu rata Rusije i Italije Bugarskoj, koja je nekoliko dana ranije udarila na Srbiju i pristupila Centralnim silama. U Zagrebu je 1918. Narodno vijeće Srba, Hrvata i Slovenaca usvojilo Deklaraciju o ujedinjenju Južnih Slovena, što je bio uvod u proglašenje Kraljevine SHS 1. decembra iste godine pod regentom Aleksandrom Karađorđevićem.
Kolarčev narodni univerzitet u Beogradu svečano je otvoren 1932. godine, izgrađen po projektu arhitekte Petra Bajalovića zahvaljujuci zadužbini od oko 50.000 dukata koju je ostavio Ilija Milosavljević Kolarac. Pet godina kasnije, 1937, umro je proslavljeni fizičar Ernest Raterford, dobitnik Nobelove nagrade za hemiju, koji je postavio osnove savremene nuklearne fizike otkrivši atomsko jezgro i karakteristike alfa, beta i gama zračenja.
