Sahat-kula u Sarajevu računa vrijeme po zalasku Sunca
Sahat-kula u Sarajevu, ona uz Begovu džamiju, ovih dana u podne po gradskim satovima pokazuje oko pola osam. Razlog nije kvar: njen mehanizam ne prati srednjoevropsko vrijeme, nego vrijeme koje počinje zalaskom Sunca.
U ponedjeljak, 9. novembra, Sunce u Sarajevu zalazi u 16.27 i u tom trenutku kazaljke na kuli stoje na dvanaest. Kako sat mjeri vrijeme koje se računa od zalaska, u podne po gradskim satovima on pokazuje otprilike pola osam.
Računica od 19 sati i 32 minuta
Prema podacima Pomorske opservatorije SAD-a, u nedjelju, 8. novembra, Sunce u Sarajevu zalazi u 16.28. Od tog trenutka do podneva narednog dana protekne 19 sati i 32 minuta, što na brojčaniku sa dvanaest sati iznosi sedam sati i 32 minuta. Toliko otprilike pokazuju kazaljke dok gradski satovi stoje na podnevu.
Sahat-kula se ranije našla i na listi balkanskih zanimljivosti.
Šta radi muvekit i zašto sat mora da se navija
Sat se namješta prema zalasku Sunca, odnosno akšamu, i pokazuje hidžretsko vrijeme, objasnio je 2006. za Radio Slobodna Evropa Mensur Zlatar, tada muvekit Gazi Husrev-begovog vakufa. U trenutku zalaska kula pokazuje 24, odnosno nula sati. Zato je dobio i ime lunarni sat, iako njegove kazaljke zapravo prate Sunce. Riječ muvekit izvedena je iz riječi vakat, koja znači vrijeme, a muvekit je onaj koji određuje vrijeme.
Sunce svakog dana zalazi u malo drugačije vrijeme, a mehanizam broji jednake sate. Zlatar je kazao da se uz 76 drvenih stepenica penje najmanje jednom sedmično da sat navije, održi i po potrebi popravi. National Geographicu je 2017. ispričao da to čini dvaput sedmično od 1967. godine i da bi bez ručnog namještanja sat prestao da radi u roku od sedmice.
Razlika kroz godinu veća od četiri sata
U Sarajevu Sunce najranije zalazi 9. decembra, u 16.09, a najkasnije 24. juna, u 20.33 po ljetnom računanju vremena. Trenutak kada Sahat-kula kuca dvanaest tako se po našim satovima pomjeri za četiri sata i 24 minuta, dijelom i zbog prelaska na ljetno vrijeme.
Sat iz Londona i stari mehanizam na Vratniku
Kada je kula sagrađena, pouzdano se ne zna. Prema radu Abdurahmana Hukića o ustanovama Gazi Husrev-begovog vakufa, najstariji poznati spomen nalazi se kod turskog geografa Ćatib Čelebije iz prve polovine 17. vijeka, koji navodi da kula ima zvono. Dio oko džamije izgorio je u provali princa Eugena Savojskog, a kula je stradala i u požaru 1831. i bila popravljena.
Današnji sat nabavljen je u Engleskoj, a stari je prenesen na drvenu sahat-kulu na Vratniku. Prema Radiju Slobodna Evropa, mehanizam su 1876. iz Londona donijeli sarajevski trgovac Hašimaga Glođo i još jedan trgovac. Sat je 1967. popravljen, a kazaljke i brojevi na sva četiri brojčanika pozlaćeni.
Kada kula otkuca iftar
Tokom ramazana, kada sat na kuli otkuca 24, vrijeme je iftaru. Nakon prvog udarca pale se kandilji na Begovoj džamiji, a sa sarajevske tabije tradicionalno se oglasi top, opisao je Zlatar. National Geographic navodi da od 1876. postoji i prvi pisani trag o muvekitu na ovoj kuli i da je od tada tu dužnost obavljalo pet ljudi, među njima i Zlatarov djed.
